Het herkennen van denkfouten in de gedachten

Behalve deze vier regels om je gedachte te controleren zijn er nog vier andere kenmerken van irrationeel denken die je kunt gebruiken bij de controle:

  • Moetisme
  • Catastroferen
  • Lage frustratie tolerantie
  • Waardeoordelen

Moetisme

Met ‘moetisme’ bedoelen we gedachten die een ‘moeten’ en ‘behoren’, ‘geboden’ en ‘verboden’ in zich bevatten. Deze eisen stelt men dan zeer sterk en laten geen ruimte over voor een genuanceerdere kijk op de zaak. Vaak zijn bepaalde zaken wenselijk. Daar is op zich niets verkeerd aan. Wanneer je ze dan niet krijgt zal dat ongetwijfeld vervelend zijn maar niet verschrikkelijk. Wanneer we echter bepaalde zaken eisen dan mag het absoluut niet anders verlopen en is het verschrikkelijk wanneer het niet zo is als wij eisen. Men kan dit ‘moeten’ of ‘eisen’ op drie gebieden terug vinden:

  • Ik moet perfect zijn
  • De ander moet perfect zijn.
  • De situatie moet perfect zijn.

We zullen hieronder enkele voorbeelden van gedachten geven die allemaal een ‘moeten’, ‘eisen’ of ‘behoren’ in zich hebben.

  • Ik mag geen klachten meer hebben. Ik moet binnenkort van de klachten af zijn anders… Ik behoor niet zenuwachtig te zijn. Een mens behoort zijn onzeker­heden voor zich te houden. Men moet geen hulp vragen, ik dus ook niet. Ik mag niet laten zien dat het me teveel wordt. Men geeft een zaak niet zomaar op, ik moet en zal het volhou­den tot het eind. Spreek altijd de waarheid.
  • De ander moet mij begrijpen. De ander mag geen fouten maken. De ander mag niet onrechtvaardig tegen mij of anderen zijn. De ander moet alles netjes opruimen. De ander mag mij niet bele­digden etc.
  • Dit mag mij niet overkomen. Deze situatie heb ik absoluut niet ver­diend. Alles moet goed verlopen, er mag niets mis gaan. Het moet zo lopen als ik wil, anders is het ver­schrikkelijk onrechtvaar­dig.

Catastroferen

Deze gedachten hebben iets zwart/wit in zich. Maar dan vooral veel zwart. Men ziet de dingen dan veel erger dan ze feitelijk zijn. Men zou kunnen zeggen dat men dan van een mug een olifant maakt.

Enkele catastroferende gedachten

  • Het is werkelijk verschrikkelijk zo’n aanval.
  • Het zal nooit meer weg gaan, ik ben nu helemaal als mens mislukt.
  • Hoe kan men zoiets doen, dat is verschrikke­lijk

Lage frustratie tolerantie

Dit heeft te maken met gedachten waarbij je stelt dat je iets echt absoluut nodig hebt, niet zonder kan. ‘Ik kan niet leven zonder…’.

Of men meent dat men iets niet kan verdragen. ‘Ik kan het niet verdagen dat…’. ‘Ik word gek van ….’

Enkele gedachten met een lage frustratie tolerantie

  • Ik kan het niet meer aan; al die klachten en de hele situa­tie.
  • Ik moet aandacht en liefde hebben, want zonder kan ik niet leven.
  • Ik kan niet leven zonder zijn/haar liefde.
  • Ik kan niet tegen ruzie etc.

Waarde oordelen

Waardeoordelen zijn uitspraken die iets zeggen over jezelf, de ander of over een situa­tie. Ze bevatten jouw mening of de mening van een ander. Vooral de waardeoordelen die iets als negatief beoordelen kunnen vervelen­de gevoelens en lastig gedrag bij je veroorzaken. Het is overigens zo dat we ons van veel waardeoordelen niet eens bewust zijn. We brengen ze vaak als een feit; een gegeven waar niet over te discussiëren valt. Het kenmerk van een waardeoordeel is echter dat er juist wel over te discussiëren valt. Want wat de een lastig, slecht en belachelijk vindt, vindt een volgende mis­schien wel prettig, goed en slim.

Hier volgen weer enkele gedachten die waardeoordelen in zich bevatten:

            Ik ben maar een mislukkeling, omdat ik hyperventileer. Ik hoor nu bij de zwakke­lingen en ben mislukt als mens. Het is belachelijk als je je laat gaan. Die situatie met Jan, Piet of Kees is werkelijk verschrik­kelijk. Dat gedrag van hem is toch echt waardeloos.

Kortom met deze globale regels heb je een hulpmiddel om te controleren of je gedachten in een bepaalde situatie rationeel zijn.  Wanneer je ontdekt dat er gedachten bij zijn die leiden tot klachten of die de klachten erger maken dan kun je ze met de bovenstaande regels uitdagen, omverwerpen en andere gedachten voor die situatie gaan bedenken.